Çirkinin Saltanatı Güzelliğin Sürgünü

Estetik, insanın varoluşunun en ince damarlarından biridir. Allah’ın yarattığı her şey, kendi özünde mükemmel bir hikmet taşır; güzellik, varlığın asli kumaşına işlenmiş bir sır gibidir. Bizim “güzel” ya da “çirkin” diye nitelendirmelerimiz ise çoğu kez, sınırlı duyularımızın ve kültürel kodlarımızın gölgesinde şekillenir. Aslında felsefi düzlemde bakıldığında, estetik yargı, mutlak hakikatin değil, insanın algı kapasitesinin bir yansımasıdır. Yani insanın gördüğü, duyduğu, hissettiği şey, nesnenin hakikatinden çok, kendi iç dünyasının aynasıdır.

Burada kilit mesele, estetiği salt beğeniye indirgemek ile onu bir düzen, uyum ve ölçü ilişkisi olarak görmek arasındaki farktır. Klasik felsefe, güzelliği çoğu kez “oran” , “uyum”  ve “ölçü”  ile ilişkilendirmiştir. Altın oran, simetri, ritim gibi kavramlar yalnızca matematiksel birer formül değil, aynı zamanda ruhun da sükûnet bulduğu yapısal dengelerdir. İnsan bir şeye güzel dediğinde, aslında kendi varlığında da bir ahenk bulduğunu hisseder. Güzellik, ruh ile nesne arasındaki görünmez köprüdür.

Ancak modern dünyanın estetik algısı, çoğu zaman bu köprüden kopmuş gibidir. Bir yarışmada, jüri dediğimiz seçici topluluğun kararlarını gördüğümüzde, çoğu kez kendi ölçütlerimizle uyuşmayan sonuçlarla karşılaşırız. Bu uyuşmazlık, yalnızca farklı beğeni zevklerinden değil, aynı zamanda estetik değerlerin yozlaşmasından da kaynaklanır. Çünkü eğer güzellik kavramı özünden koparılıp salt gösteri, dikkat çekme ya da sansasyon aracı haline gelirse, o zaman “nahoş” olan bile bir “yarışma değeri” kazanabilir. Bu noktada bizim hissettiğimiz rahatsızlık aslında kişisel değil, felsefi bir sezgidir: güzelliğin asli anlamı çarpıtılmaktadır.

Sanat ve estetik felsefesi açısından burada iki temel mesele öne çıkıyor:

1. Estetiğin yozlaştırılması: Güzellik kavramı, bireyin içsel uyumunu ve evrensel düzenin yansımasını taşırken, ticari ya da ideolojik çıkarlarla manipüle edildiğinde sahte bir değer üretilir. Bu, hakikatin taklidinin bile taklididir.

2. Tarafgirliğin estetik yargıya sızması: Bir jürinin, öznel eğilimlerle, hatta çıkar ilişkileriyle karar vermesi, estetik yargının tarafsızlığını ve güvenilirliğini yok eder. Bu da sanatın, toplum vicdanında “adalet” kavramıyla bağını zedeler. Çünkü estetik, aslında görünürdeki uyum kadar, adil bir değerlendirme düzenine de dayanır.

Dolayısıyla bizim “hayatın içinde ne haltların döndüğünü düşünmek bile istemiyoruz” cümlemiz, yalnızca bir yarışmanın sonucu hakkında değil, estetiğin toplumsal hayattaki yozlaşması üzerine de bir felsefi serzeniştir. Çünkü sanat ve estetik, toplumsal değerlerin en çıplak aynasıdır. Eğer orada bile dürüstlük, ölçü ve denge yoksa, gündelik hayatta nasıl olsun?

Kısacası, güzelliğin ilahi boyutuyla insanın estetik yargısı arasında bir mesafe vardır. O mesafeyi kapatmak, ancak içtenlik, ölçü, uyum ve hakikate sadakatle mümkün olabilir. Aksi halde, estetik yalnızca bir “gösteri aracı” olur; hakikati değil, maskeyi yüceltir.

Erol Kekeç/20.11.2028/Üsküdar-Çamlıca/Fekesefi düşünüşten bir Not...

Rüzgârı Tutma Kendini Serbest Bırak

 

Dünyada görmek istediğimiz değişikliğin kendisi olmak, kulağa basit bir öğüt gibi gelir. Fakat aslında bu, insanın varoluşunu kökten sorgulamasını gerektiren bir çağrıdır. Çünkü çoğu insan değişimi dışarıda arar: toplumda, siyasette, çevresinde, başkalarının hayatında. Oysa hakiki dönüşüm, insanın kendi iç âleminde başlar. Bir çiçeğin rengini değiştirmeden önce kendi kalbinizin toprağını bereketlendirmek zorundasınız.

Bir doğal fotoğrafa bakarken insan bunu derinden hissediyor. Göz alabildiğine yeşil bir çayır, bin bir renkli çiçeklerle süslü bir ova, arka planda yükselen dağların ihtişamı ve bu manzarayı taçlandıran özgürce otlayan atlar… Burada her şey kendi halinde, hiçbir şey yapmacık değil. Çiçekler renk yarışına girmiyor, otlar birbirini boğmuyor, atlar birbirine üstünlük kurmaya çalışmıyor. Her şey kendi doğallığında, kendi ölçüsünde var oluyor.

Oysa insan, çoğu zaman kendi hayatında bu basit gerçeği unutuyor. Daha çok görünmek, daha güçlü olmak, daha fazla sahip olmak için çırpınıyor. Bunun sonucunda doğanın uyumuna aykırı bir hayat inşa ediyor. Peki, biz dünyada görmek istediğimiz değişimi neden kendimizde başlatmıyoruz? Çünkü çoğumuz, başkalarını dönüştürmenin daha kolay olduğuna inanıyoruz. Oysa en zor olan, kendimizi değiştirmek, kendi nefsimizi terbiye etmek, kendi benliğimizde uyumu yakalamaktır.

Düşünceleri dizginlemeye kalkmak da bu yüzden beyhude bir uğraştır. Doğadaki manzaradaki atları düşünün. Onlar özgürce gezerken güzeller. Onları zincire vurduğunuzda, ruhlarını da kırarsınız. Düşüncelerimiz de böyledir: onları hapsetmeye çalıştığınızda, ya isyan ederler ya da sönerler. Zihne gem vurmak, rüzgârı avuçla yakalamaya benzer. Rüzgârı kapatamazsınız, sadece yönünü değiştirebilirsiniz. O halde asıl mesele, düşünceyi susturmak değil, ona doğru yön verebilmektir.

İnsan, çoğu zaman kendi zihnini kısıtladığında özgürleştiğini sanır. Oysa hakikat bunun tam tersidir. Bir zihin, sadece özgür bırakıldığında kendi ufkunu bulur. Düşünceyi bastırmak yerine ona alan açmak gerekir. Çünkü özgür bırakılan düşünce, insana yol gösteren bir rüzgâr olur; kısıtlanan düşünce ise zamanla zehirli bir dumana dönüşür.

Burada doğadan alacağımız büyük bir ders var: değişim, baskıyla değil, uyumla olur. Çiçeklerin açması için toprağa emir veremezsiniz, atların koşması için kamçı kullanamazsınız, rüzgârı yönlendirmek için zincir vuramazsınız. Hepsi kendi doğallığında hareket eder. Biz de insan olarak değişimi, doğanın bu sabırlı ve uyumlu tavrından öğrenmeliyiz.

Kendi hayatınızda görmek istediğiniz huzuru önce kendi kalbinizde yeşertin. Eğer adalet istiyorsanız önce adil olun. Eğer dürüstlük arıyorsanız önce kendiniz doğru konuşun. Eğer özgürlük talep ediyorsanız önce kendi zihninizi özgür bırakın. Çünkü hayat, dışarıdan içeriye değil, içeriden dışarıya doğru akıyor. Siz değişmedikçe hiçbir şey değişmiyor.

Bu  uyum bize bir gerçeği hatırlatıyor: doğa, bize rol modeldir. Çiçekler, atlar, dağlar, rüzgâr… Hepsi kendi görevini sessizce yerine getiriyor. Bizim ise çoğu zaman kendimize ait olmayan rollerin peşinde koşarken özümüzü kaybettiğimiz oluyor. O yüzden insanın en büyük görevi, başkasını değil, kendisini dönüştürmek olmalı.

Dünyada görmek istediğimiz değişikliğin kendisi olmak, aslında bir sorumluluk yükler: Kendi ruhumuzun çiçeklerini açtırmak, kendi düşüncelerimizin atlarını özgür bırakmak ve kendi kalbimizin rüzgârını serbest kılmak. İşte o zaman dünya da değişir, çünkü dünya dediğimiz şey, bizim iç dünyamızın yansımasından başka bir şey değildir.

Değişim, önce kalpte başlar; oradan hayata yayılır. Rüzgârı zincirleyemezsiniz, ama ona yön verebilirsiniz. Çiçeği zorla açtıramazsınız, ama toprağı besleyebilirsiniz. Atı zorla koşturamazsınız, ama ona özgür bir alan bırakabilirsiniz. İnsan da işte böyledir: kendine alan açtığında, kendiliğinden dönüşür.

Erol Kekeç/13.05.2018/Üsküdar -Çamlıca/İST