İblis ve Onun Modern Takipçileri

Hikmetin bağrındaki ayet

"Ve hani Rabbin meleklere demişti ki: 'Ben yeryüzünde bir halife tayin edeceğim.' Onlar dediler ki: 'Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi tayin ediyorsun? Oysa biz seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz.' (Allah) dedi ki: 'Ben sizin bilmediğinizi bilirim.'" (Bakara 2/30)

Bu ayet, Kur’an’ın en derin ilahi beyanlarından biridir. Hem ontolojik hem siyasi hem varoluşsal hem de kozmik boyutlarıyla insanın yaratılışı, sorumluluğu ve yeryüzündeki konumu hakkında derin bir hakikat kapısı aralamaktadır. Ayette geçen “câilun” (جَاعِلٌ) kelimesinin anlamı üzerine yapılan dikkatli bir tahlil, bu ilahi beyanın içerdiği mesajın daha da berraklaşmasına vesile olur.

I. "Câilun" kavramının derin anlamı-yaratmak mı, atamak mı?

Türkçeye genellikle "yaratacağım" şeklinde çevrilen “câilun” fiili, Arapça'da "bir şeyi bir hâle koymak, tayin etmek, kılmak" anlamlarını taşır. Halaka (خلق) kökünden gelen "yaratmak" fiilinden farklı olarak ceale (جعل) daha çok işlev, görev ve pozisyon belirleme manasında kullanılır.

Buradaki farklılık çok önemlidir. Eğer burada “halaka” kökü olsaydı, ayet "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" anlamına gelirdi. Ancak Allah, burada bilhassa "câilun" kelimesini kullanarak, yeryüzüne bir halifenin tayin edilmesini, bir göreve getirilmesini ifade eder. Bu, doğrudan bir varoluş yaratımı değil, zaten yaratılmış olan bir varlığın belirli bir misyona seçilmesi anlamına gelir.

Bu bağlamda, ayetin Adem’in ilk insan değil, insan türünden seçilmiş ilk yönetici, ilk halife olduğu fikrine dayanak sunduğu söylenebilir. Allah, zaten yaratılmış olan insan türü içinden birini, yani Adem’i, halife olarak seçmiş ve bu görevle donatmıştır.

II. İblis ’in tepkisi ve gizli direniş-yönetimden azlin gölgesi

Ayetin devamındaki diyalogta meleklerin yanı sıra, İblis’in de bu halifelik atamasına karşı çıktığına dair başka ayetlerde açık işaretler mevcuttur (A’râf /11-12; Hicr/ 28-33). İblis, secde emrine uymayarak Adem’in üstünlüğünü kabul etmemiştir. Bu reddedişin temelinde, sadece bir kıskançlık ya da kibir değil, aynı zamanda yetki devrinin reddi de yatmaktadır.

İblis’in bu karşı duruşu, onun daha önce bir yönetim fonksiyonu, belki de yeryüzünde ya da bazı mahlukatlar üzerinde hükümranlık yetkisine sahip olduğu ihtimalini gündeme getirir. Bu ihtimal, cinlerin varlığına dair ayetlerle de desteklenir (Kehf/50). Cinler de insanlar gibi irade sahibi varlıklardır. Ve bu durumda, İblis’in bir "önceki yönetici" olması, halifelikten azledilmesi, yerine Adem’in tayin edilmesini kabullenememesi daha anlamlı hale gelir.

Dolayısıyla, İblis’in isyanı, sadece bir emir ihlali değil; aynı zamanda yeni yönetim sistemine bir başkaldırıdır. Adem’in halifeliği, onun hükümranlığını sona erdiriyor ve bu yüzden isyan ediyor. Ve bu isyan, kıyamete kadar sürecek olan insan-cin çatışmasının, daha doğrusu hak-batıl savaşının temelini oluşturuyor.

Azledilenin İsyanı ve Modern Sistemin Hak Düşmanlığı

Adem’in gelişiyle birlikte, bilgi temelli, hikmet merkezli ve Allah’a bağlı bir halifelik ilan edilmiştir. Ancak İblis, bu hak merkezli yönetimin temsilcisine, yani Adem’e tahammül edememiştir. Bu tahammülsüzlük, tarih boyunca batılın hakka olan nefretinin prototipi olmuştur.

Ve bu kıssa, yalnızca geçmişte kalmaz; bugün de aynen yaşanmaktadır.

Bugünün modern sistemleri; küresel çıkar odakları, medya düzenleri, para imparatorlukları ve halkı şekillendiren algoritmik matrixler… Bunlar, hakikati temsil eden, Allah’ın hükmünü yeryüzüne taşımaya çalışan insanlara tahammül edemez. Çünkü bu sistemler, halifelik ilkesine değil; istibdata, çıkarcılığa ve egoizme dayanır.

Bu yüzden:

“Bugün modern sistemlerin, hakikatin temsilcilerine tahammül edememesi; İblis’in Adem’e tahammül edememesiyle aynıdır. Yönetimi elinde tutan batıl, hakka düşmandır. Çünkü o yönetim, halifelik değil, istibdattır.”

İblis’in secdeyi reddetmesi, bugün hakikat karşısında sistematik olarak kurulan medya ambargolarında, eğitimdeki hakikat yoksunluğunda, toplumsal algı yönetimlerinde devam etmektedir. Adem’e secde etmeyen İblis, bugün hakikati konuşan herkese “terörist, gerici, yobaz” yaftasıyla saldırmaktadır.

Çünkü hakikatin gelişi, sahte tanrıların ve putlaştırılmış iktidarların sonu demektir.

İblis, aslında sadece bir varlık değil; bir sistemdir. Kendine tapan, kendine secde ettiren, kendine boyun eğdiren bir paradigmadır. Bu yüzden hakikati taşıyan her Adem, bu sistemin düşmanıdır. Her halife ruhlu insan, bu düzen için tehdit olarak algılanır.

Ama unutulmasın ki: İblis kovuldu, Adem kaldı. Ve kıyamete kadar da hak, var olmaya devam edecek. Çünkü halifelik, Allah’ın vaadiyle sabittir.

III. Meleklerin sorusu- geçmiş bilgisine mi dayanıyor?

Meleklerin "Kan dökecek, bozgunculuk yapacak birini mi halife tayin edeceksin?" sorusu, sanki insanın geleceğine dair bir bilgi değil, önceki deneyimlerin sonucu gibi görünmektedir. Bu durumda, Adem’den önce de bir "halifelik süreci" yaşanmış olabilir. Yani melekler, bu görevi daha önce üstlenmiş olanlardan bozgunculuk ve kan dökme örnekleri görmüş olabilirler.

Bunun en kuvvetli ihtimali, İblis’in ya da cinlerin daha önceki bir halifelik deneyimi yaşamış olmalarıdır. Meleklerin tepkisi ise bu tecrübelere dayanmaktadır. Buradan çıkarılan sonuç şudur:

• Adem ilk yaratılan insan değildir;

• Fakat ilk halife olarak atanan insandır.

Bu da ceale fiilinin "yaratmak" değil, "tayin etmek" anlamını desteklemektedir.

IV. Adem'in halifeliği-yönetim, bilgi ve temsil gücü

Ayetin devamında Adem’e isimlerin öğretilmesi, onun bilgiyle donatıldığını ve melekler karşısında üstün kılındığını gösterir. Bu bilgi, sıradan bir enformasyon değil; isimlendirme, anlamlandırma, kavrama kapasitesidir. Adem’in bu bilgiye sahip olması, onun halifelik görevini layıkıyla ifa edebilecek bir varlık olduğunun göstergesidir.

Adem’in halifeliği:

• Yaratılmış varlıklar üzerindeki yönetsel sorumluluk,

• İlahi iradenin yeryüzünde tecellisi,

• Hak ile batıl arasındaki mücadelede hak cephesinin temsilciliği anlamına gelir.

Bu görev; savaş, zulüm ya da tahakküm değil; adalet, ilim ve hikmetle bir yönetişimdir.

V. Bugünün dünyasında halifelik anlayışı ne anlatıyor?

Kur’an’daki bu ilk halifelik beyanı, aslında bütün insanlığın taşıdığı bir emanet sorumluluğudur. Her insan, yeryüzünde ilahi düzenin bir temsilcisidir. Ancak Allah, bu temsiliyet görevini Adem ile başlatmıştır.

Bugünün dünyasında bu ayeti okurken şu sorular sorulmalıdır:

• İnsanlık bugün yeryüzünü nasıl yönetiyor?

• Halifelik misyonunu unutmuş bir insanlık, ne tür yıkımlar üretmektedir?

• İblis’in yoluna uyanlar ile Adem’in yolunu sürdürenlerin farkları nelerdir?

Görüyoruz ki, bugün yeryüzünde kan dökülüyor, bozgunculuk artıyor, zulüm sistemleşiyor. Bu da meleklerin sorusundaki haklılığı teyit ediyor. Fakat bu haklılık, Allah’ın takdirini değiştirmemiştir. Çünkü Allah, halifelik görevini Adem’e verirken, onun potansiyelini bilmekteydi: "Ben sizin bilmediğinizi bilirim."

VI. İnsanın yükü, onuru ve sınavı

Adem’in halifeliği, sadece tarihî bir olay değil; bugün dahi devam eden bir sorumluluktur. Her insan, bu sorumluluğun bir parçasıdır. Ve her insan, bu görev için yaratılmamış olsa da, bu göreve çağrılmıştır.

İblis’in reddettiği şey, sadece bir insana secde değil; insanın hakikate yürüyüşüdür. Ve onun tüm savaşının arkasında bu vardır. Bugün, kim hakkı temsil ediyorsa, İblis onunla savaşacaktır. Kim yeryüzünde adaleti ayakta tutmak için halifelik yürüyüşüne çıkarsa, o kişi Adem’in yolundadır.

Ve en sonunda bilinmelidir ki, Allah en doğrusunu bilir, hükmünde asla yanılmaz. Bizlere düşen; bu ayetin işaret ettiği hakikati anlayarak, halifelik sorumluluğunu şuurla, hikmetle ve tevazuuyla taşımaktır.

“Rabbim, beni ve soyumu Sana secde edenlerden kıl. Bizi halifelik yükünü hakkıyla taşıyanlardan eyle. Yeryüzünü ifsat edenlerden değil, ıslah edenlerden olmamızı nasip eyle. Ve bizi İblis’in değil, Adem’in izinden yürüyenlerden kıl.”

Âmin.

Erol Kekeç/30.03.2025/Sancaktepe/İST